Als er over 1 onderwerp veel discussie is, dan is het wel over emoties bij katten (en andere dieren). Want voelen ze nou wel of geen emoties? Kennen katten angst, verdriet, verlies, rouw, of schuld? Een erg interessant onderwerp waar geen simpel ‘ja’ of ‘nee’ antwoord op te geven is. Emoties bij katten zijn complex! In deze blog vertel ik je wat er tot nu toe uit onderzoek is gebleken en wat de wetenschappers allemaal (denken te) weten over emoties bij katten en bij dieren in het algemeen. Vaak zijn die wetenschappers het trouwens niet met elkaar eens!

Emoties vs gevoel

Emoties zijn onze gids. We hebben emoties nodig om te overleven, ze zijn een randvoorwaarde voor onze evolutie. Emoties vertellen ons of iets goed is, of slecht. Of je moet vechten of vluchten. En dieren hebben net zo goed emoties, dat blijkt alleen al uit de evolutie. Maar emoties zijn iets anders dan gevoel. Is een dier zich bewust van zijn emoties? Voelt hij die emoties?

Een interessant onderzoek is hier over gedaan met de vrijwel hersenloze zeeslak. Dit dier krimpt ineen als je hem aanraakt, zijn hartslag gaat omhoog en de bloeddruk stijgt. Plak dit soort verschijnselen op een mens en we zijn het met elkaar eens dat we hier met de emotie ‘angst’ te maken hebben. Deze slak heeft dus emotie. Maar heeft hij ook gevoel? Is hij bang? Nee, de zeeslak heeft geen gevoel. Hij beschikt niet eens over het deel van het brein waarmee je voelt. Deze slak is dus niet bang, hij voelt geen angst. Zijn reactie is een reflex, een automatisme.

Het is voor de meeste mensen vaak lastig om onderscheid te maken tussen emoties, gevoel, instinct en reflexen. We nemen gedrag waar bij dieren en gooien dit allemaal op 1 grote hoop: emoties! Zeker als het over onze eigen huisdieren gaat.

Emoties zijn geen exacte wetenschap

We weten nooit precies wat een dier voelt of ervaart. We kunnen het niet meten en we krijgen geen antwoord als we het ze vragen. Het enige wat we dus kunnen doen, is kijken naar het gedrag van het dier. En hier ligt antropomorfisme op de loer. Antropowatte? Antropomorfisme is de neiging om menselijke eigenschappen en waardeoordelen aan dieren toe te schrijven. Wetenschappers houden daar niet zo van. Want een mens is een mens en een dier is een dier. En daar hebben ze wel een punt. Door antropomorfisme worden veel onjuiste conclusies getrokken over bepaalde gedragingen van dieren in het algemeen en katten in het bijzonder.

Emoties bij kattenSchaamte

 

 

 

 

 

 

 

 

Neem dit voorbeeld. Kan een kat zich schamen? Als je naar bovenstaand plaatje kijkt zou je kunnen concluderen van wel, maar toch is het niet zo.

De mens is de superieure soort en we neigen te denken dat alle andere diersoorten hetzelfde gedrag laten zien in vergelijkbare situaties. Neem de aap die terugkwam van een reis in de ruimte. Zodra de capsule waar de aap in zat werd geopend, zag de hele wereld dit beeld:

Aap Ruimte
We trokken massaal de conclusie dat deze aap echt de tijd van zijn leven had gehad in de ruimte: kijk hem lachen! Lachen is bij apen echter een manier om uiting te geven aan stress. En zo zijn er nog tal van andere voorbeelden te noemen waaruit blijkt dat mensen vaak op een hele andere manier uiting geven aan hun gevoel dan dieren. Zo is oogcontact bij ons een vorm van beleefdheid. Als je iemand niet aankijkt tijdens het praten ben je in het slechtste geval onbeschoft maar toch zeker minstens ongeïnteresseerd. Bij katachtigen daarentegen, is (langdurig) oogcontact juist een teken van agressie!

Basisemoties
Basisemoties zijn aangeboren en universeel. Ze zijn dus in elke cultuur hetzelfde. We herkennen basisemoties bij mensen aan gezichtsuitdrukkingen. Iemand die bang is en uit West-Europa komt, trekt hetzelfde gezicht als iemand die bang is en in China, Zuid-Amerika of de Noordpool woont. De wetenschap is van mening dat katten ook in meerdere of mindere mate over basisemoties beschikken. Dit zijn ze:

  • angst
  • woede
  • afkeer of afschuw
  • vreugde of blijdschap
  • verdriet
  • verbazing of verrassing

Een aantal van deze basisemoties zijn duidelijk herkenbaar bij katten, zoals angst en woede. Iedereen is het er over eens dat katten deze emoties ervaren. Maar bij bijvoorbeeld verdriet ligt het weer een stuk lastiger. Kunnen katten überhaupt verdriet ervaren en zo ja, hoe uitten ze dat dan? Ook over de emotie verbazing kun je je afvragen of katten dit ervaren.

Secundaire emoties
Het wordt nog wat ingewikkelder als we het over secundaire emoties gaan hebben. Dit zijn complexere emoties die vaak zijn afgeleid van een basisemotie. Jaloezie, schaamte, schuld en wraak zijn hier voorbeelden van. Eigenaren van katten denken regelmatig dit soort emoties bij hun huisdier te zien. De kat plast naast de bak omdat hij boos is dat de eigenaar zo lang weg was, de kat is jaloers op de andere kat en mept die van het schoot van de eigenaar af, etc.

Katten (en andere dieren) kennen geen secundaire emoties. Om dit soort emoties te kunnen voelen moet er namelijk zelfreflectie en zelfbewustzijn aanwezig zijn. Ook moet je je, om dit soort emoties te voelen, in een ander kunnen verplaatsen. Bij dieren is het deel van de hersenen waarin dat soort gevoelens worden verwerkt (de prefrontale cortex) nauwelijks ontwikkeld. Door de prefrontale cortex kunnen we ons eigen handelen overdenken en omgaan met complexe situaties. Dit deel van de hersenen is alleen volledig ontwikkeld bij mensen en misschien ook bij de hogere primaten zoals de oerang-oetan en de chimpansee. Maar zeker niet bij onze huisdieren zoals honden en katten.

Dat katten geen zelfbewustzijn hebben blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat ze zichzelf niet herkennen in de spiegel. Een kat kan angst-agressie laten zien als ze denkt een andere kat in huis tegen te komen, maar in werkelijkheid in de spiegel kijkt.

Niet-reflectief bewustzijn
De meeste dieren hebben een ‘niet-reflectief bewustzijn’. Ze leven in het hier en nu, in een wereld zonder verleden of toekomst. Ze kijken niet terug op gisteren en ze kijken niet vooruit naar morgen. Ze kunnen niet reflecteren op iets dat er is gebeurd en ze kunnen niet fantaseren (of piekeren) over wat er morgen of volgende week gaat gebeuren. Hierdoor is er bij dieren aanzienlijk minder sprake van lijden, zoals dat wel bij mensen bestaat.

Een voorbeeld: ze zeggen dat het grootste verdriet wat je als mens kan overkomen, het verlies van je kind is. Waarom lijd je zo enorm als ouder als je een kind aan de dood kwijtraakt? Omdat je weet hoe het in het verleden was met je kind. En omdat je kan overdenken hoe je toekomst zal zijn zonder het kind. Het bewustzijn zorgt er bij de mens dus voor dat een gevoel, lang nadat het zich daadwerkelijk heeft voorgedaan, in stand blijft.

Bij dieren werkt dit totaal anders. Dit begint al bij het concept ‘dood’. Realiseert een dier zich wat ‘dood’ überhaupt is? Snapt een dier dat een levenloos soortgenootje is gestopt met leven en nooit meer terug komt? De meeste dieren hebben in de gaten dat er iets aan de hand is. Er is iets veranderd, het soortgenootje doet niets meer. Apen lopen zo nog dagenlang rond met het lichaam van een overleden kind en zijn verward omdat het kind nergens meer op reageert. Maar snappen ze het concept van de dood? Als het kind na een paar dagen begint te ontbinden, verliest de aap al gauw haar belangstelling. Zodra het lichaampje weg is, is het emotionele gedrag ook weg.


Emoties bij katten

Hoe zit dit dan bij katten? Kennen katten rouw? Hierover bestaan veel meningen. Als je het vanuit de biologie op een wetenschappelijke manier benadert dan is de conclusie dat katten niet rouwen. Dit is een dusdanig complexe emotie, daartoe zouden ze niet in staat zijn. Tegelijkertijd zijn er genoeg voorbeelden van katten die na het overlijden van hun maatje niet meer zichzelf zijn. Ze blijven maar zoeken, ze eten slecht en hebben nergens meer zin in.

De vraag is of dit rouw is zoals wij het kennen, het gemis van een dierbare, of dat het iets anders is. Natuurlijk is de kat zich bewust van het feit dat het maatje er niet meer is. Maar is de kat in rouw om dit verlies, of is de kat van streek omdat er iets is veranderd? Katten houden niet van verandering, en bij een heftige verandering in hun leven zijn de gedragingen die ze kunnen laten zien exact dezelfde als die ze laten zien bij een situatie die wij als ‘rouw’ bestempelen. Maar dit wil dus niet automatisch zeggen dat er sprake is van een gevoel van verlies en gemis.

Jaloezie
Jaloezie is ook een emotie waarvan de wetenschappers met zekerheid zeggen dat die niet voorkomt bij katten. Om jaloezie te voelen is een hoge mate van zelfbewustzijn nodig. Je moet je bewust zijn van jouw positie ten opzichte van die van een ander. Je moet iets voor jezelf willen wat een ander heeft. Of je moet een ander iets misgunnen. De denkwijze van een kat steekt zo totaal niet in elkaar. Een kat is niet bezig met anderen, het is een solitair dier. Ze zorgt voor zichzelf, dat heeft haar focus. Ze regelt voor zichzelf dat waar ze zin in heeft of wat ze op dat moment nodig heeft. Dit gaat altijd om wat we noemen de ‘resources’ van de kat: eten, drinken, een slaapplek en aandacht van de eigenaar. Je zal dan ook zien dat vermeende jaloezie altijd om 1 van deze zaken draait, en niet om andere dingen.

Een kat die een andere kat van het schoot van de eigenaar afwerkt doet dit dus niet uit jaloezie, of omdat de kat de andere kat geen aandacht van de eigenaar gunt. Ze doet dit omdat ze zelf op die plek wil liggen. Niets meer en niets minder. En wat in de weg ligt, dat wordt aan de kant geschoven. Of dat nou een krantje, een laptop een afstandsbediening of een andere kat is, dat maakt niet uit. De kat wil toegang tot deze resource en regelt dat gewoon voor zichzelf.

Wraak
Wraak is een emotie die katten vaak wordt toegeschreven. Vooral door eigenaren van onzindelijke katten. Want dat naast de bak plassen of poepen, ‘dat doet de kat omdat ze boos is en zo wraak neemt op mij, de eigenaar!’ Katten kennen geen wraakgevoelens. Nooit. Dit zijn dusdanig complexe gedragingen en gedachtegangen, katten kunnen dat gewoonweg niet. Het zijn slimme dieren, maar op een totaal andere manier dan wat je nodig hebt voor dit soort redeneringen en uitgekiende acties. (Een kat die onzindelijk is probeert echter wel met je te communiceren. Daarover kun je meer lezen in dit blog.)

Wij mensen willen het gedrag van katten graag bestempelen met een bepaalde (menselijke) emotie, omdat we het een prettig idee vinden dat onze huisdieren gevoel hebben. We willen dat zij ook emoties voelen en dus eigenlijk gewoon op ons lijken. We negeren hierbij dat een kat een hele andere belevingswereld heeft, en hele andere motivaties heeft voor het tonen van gedrag dan wij mensen. En dat het brein waarin complexere emoties worden afgehandeld bij hen nauwelijks ontwikkeld is. Maar alle wetenschap, biologie en anatomie ten spijt is het eenvoudigweg zo dat we het gewoon niet weten. Want we kunnen het niet navragen aan het dier zelf en zullen we dus nooit met zekerheid weten wat de kat op een bepaald moment wel of niet voelt.

Mag je nu nooit meer denken dat je kat verdrietig is of zich schaamt?
Nee hoor, gewoon lekker blijven doen. Er is eigenlijk niet zoveel mis met het willen toedichten van menselijke gevoelens en gedragingen aan katten. Het versterkt de band die je met je huisdier voelt en het maakt het houden van huisdieren simpelweg leuker. Wetenschap is boeiend, maar wel een romantiek-killer. Daarom ken ik ook genoeg gedragstherapeuten, dierenartsen en zelfs een enkele wetenschapper die zich zonder schaamte thuis schuldig maakt aan antropomorfisme. En ik doe er ook gewoon aan mee.

Het wordt pas een probleem als dit een goede aanpak van een eventueel gedragsprobleem in de weg staat. Zoals in het voorbeeld van de onzindelijke kat. Een eigenaar die weigert te geloven dat dit een andere oorzaak heeft dan de kat die wraak wil nemen, die doet zijn kat te kort. Ben dus altijd bereid om het gedrag van je kat vanuit haar belevingswereld te bekijken, in plaats vanuit je eigen belevingswereld. Zolang we dat in ons achterhoofd houden en onszelf er af en toe aan herinneren dat het nog steeds katten zijn en geen mensen met heel veel haar, dan zit het wel goed.

Heb je nog vragen, stel ze dan gerust in de comments of op Facebook!

Tot de volgende!

Judith